27 września: od Służby Zwycięstwu Polski do podziemnego państwa

27 września obchodzimy Dzień Polskiego Państwa Podziemnego. Data odsyła do powołania Służby Zwycięstwu Polski w oblężonej Warszawie w 1939 roku. Był to początek organizowania wojskowej konspiracji po klęsce kampanii wrześniowej, ale Polskie Państwo Podziemne oznacza znacznie więcej niż jedną organizację i jej walkę zbrojną. Obejmowało także tajną administrację, nauczanie i pomoc osobom zagrożonym przez okupantów.

Dlaczego 27 września wiąże się ze Służbą Zwycięstwu Polski

27 września 1939 roku, gdy obrona Warszawy dobiegała końca, powołano Służbę Zwycięstwu Polski. Na jej czele stanął gen. Michał Karaszewicz-Tokarzewski. Organizacja miała podtrzymać opór po zakończeniu regularnych działań Wojska Polskiego i przygotować warunki do dalszej walki o niepodległość.

To właśnie powstanie SZP tłumaczy wybór daty święta. Nie znaczy jednak, że jednego dnia utworzono wszystkie instytucje Polskiego Państwa Podziemnego. Rozwijały się one stopniowo, w różnych warunkach okupacyjnych i z odmiennymi zadaniami. SZP była organizacją wojskową. Podziemne państwo obejmowało również cywilne przedstawicielstwo władz Rzeczypospolitej oraz instytucje służące społeczeństwu.

Rozróżnienie ma znaczenie także dla późniejszej historii. SZP została zastąpiona przez Związek Walki Zbrojnej, a z niego wyrosła Armia Krajowa. Nie należy więc nazywać każdej akcji AK działaniem SZP ani przypisywać wojskowemu dowództwu całej pracy tajnych szkół czy administracji.

Krótka chronologia podziemnych struktur

• 27 września 1939 r. — w Warszawie powstała Służba Zwycięstwu Polski, organizacja wojskowej konspiracji.
• Listopad 1939 r. — powołano Związek Walki Zbrojnej, który przejął rolę głównej organizacji wojskowej podporządkowanej władzom polskim na uchodźstwie.
• 1940 r. — zaczęła działać Delegatura Rządu na Kraj, cywilne przedstawicielstwo rządu na uchodźstwie w okupowanej Polsce.
• 14 lutego 1942 r. — Związek Walki Zbrojnej przemianowano na Armię Krajową.
• Grudzień 1942 r. — powstała Rada Pomocy Żydom „Żegota”, związana z Delegaturą Rządu na Kraj.

Ta chronologia pokazuje proces, a nie powstanie jednej, niezmiennej organizacji. W czasie okupacji zmieniały się nazwy i podporządkowanie struktur wojskowych, podczas gdy cywilne instytucje rozwijały własne zadania. Obok nich działały też inne organizacje konspiracyjne, których nie można automatycznie utożsamiać z Armią Krajową ani z Delegaturą.

Co robiła cywilna część podziemnego państwa

Delegatura Rządu na Kraj reprezentowała w okupowanej Polsce rząd działający na uchodźstwie. Jej praca obejmowała sprawy administracyjne i społeczne, a podziemne struktury zajmowały się między innymi oświatą oraz przygotowaniami do funkcjonowania państwa po wojnie. W warunkach okupacji wymagało to łączności, zaufanych współpracowników i ochrony ludzi przed wykryciem.

Tajne nauczanie odpowiadało na ograniczanie polskiej edukacji przez okupantów. Lekcje odbywały się poza oficjalnym systemem szkolnym, często w małych grupach. Uczniowie mogli kontynuować naukę przedmiotów usuniętych z dozwolonego programu i przygotowywać się do egzaminów. Organizowali ją nauczyciele oraz środowiska oświatowe; nie była po prostu kolejnym oddziałem wojskowej konspiracji.

Konkretnym przykładem działalności cywilnej jest Rada Pomocy Żydom „Żegota”. Powstała w 1942 roku przy Delegaturze Rządu na Kraj, aby organizować pomoc Żydom prześladowanym przez niemieckiego okupanta. Jej współpracownicy pomagali zdobywać dokumenty, szukać schronienia i przekazywać wsparcie finansowe. Każde z tych działań niosło poważne ryzyko dla osób ukrywających się i pomagających. „Żegota” miała własne zadanie oraz sieć współpracowników; jej historii nie da się sprowadzić do historii oddziałów AK.

Te przykłady pokazują, co oznaczało codzienne działanie podziemnych instytucji. Utrzymanie nauki wymagało nauczycieli i miejsc spotkań; pomoc osobom ukrywającym się — kontaktów oraz bezpiecznego przekazywania dokumentów i wsparcia. Były to różne zadania, wykonywane przez różne środowiska. Łączyło je funkcjonowanie poza jawnymi instytucjami w warunkach okupacji.

Jak działała konspiracja wojskowa

Wojskowy pion podziemia zbierał informacje, szkolił ludzi, prowadził sabotaż i przygotowywał działania zbrojne. Zmiana SZP w ZWZ, a następnie ZWZ w AK, była częścią budowania ogólnokrajowej struktury podporządkowanej polskim władzom. Nie oznacza to, że wszystkie grupy walczące z okupantem należały do tej samej organizacji.

Udokumentowanym przykładem działania wojskowego jest akcja pod Arsenałem w Warszawie 26 marca 1943 roku. Grupy Szturmowe Szarych Szeregów, związane z Armią Krajową, odbiły więźniów przewożonych przez Niemców. Była to akcja przeprowadzona kilka lat po utworzeniu SZP, przez inne jednostki i w innej fazie okupacji. Pokazuje zakres działania zbrojnego podziemia, lecz nie zastępuje obrazu jego cywilnych instytucji.

Co naprawdę upamiętnia ten dzień

Dzień Polskiego Państwa Podziemnego przypomina o próbie zachowania ciągłości polskiego państwa mimo okupacji. Jej częścią było dowództwo wojskowe, ale też przedstawicielstwo rządu, nauczanie i zorganizowana pomoc. Ludzie wykonujący te zadania nie tworzyli jednej instytucji ani nie podejmowali takiego samego ryzyka w taki sam sposób.

Dlatego przy lekturze o 27 września warto sprawdzać nazwę organizacji i datę opisywanego wydarzenia. Pozwala to odróżnić powstanie SZP w 1939 roku od późniejszych działań AK oraz od pracy cywilnych struktur podziemnego państwa. Materiały historyczne do dalszej lektury publikuje Instytut Pamięci Narodowej.

Źródło: Instytut Pamięci Narodowej