Drugi pokój toruński: jak zmienił mapę Prus w 1466 roku

19 października 1466 roku w Toruniu podpisano traktat, który zakończył wojnę trzynastoletnią i zmienił układ sił nad Bałtykiem. Królestwo Polskie odzyskało Pomorze Gdańskie i ziemię chełmińską, a państwo zakonu krzyżackiego zostało podzielone na część podległą królowi oraz obszar pozostający pod władzą zakonu.

Wojna trzynastoletnia doprowadziła do pokoju w Toruniu

Konflikt Królestwa Polskiego z zakonem krzyżackim trwał od 1454 roku. Wojna toczyła się o władzę nad ziemiami pruskimi i polityczną pozycję zakonu, który wcześniej rywalizował z Polską o wpływy w regionie. Po ponad dekadzie walk obie strony zawarły pokój w Toruniu.

Miejsce podpisania traktatu nie było przypadkowym punktem na mapie. Toruń należał do miast, które w toku konfliktu opowiedziały się przeciw zakonowi i za związkiem z Polską. W 1466 roku stał się miejscem formalnego zakończenia wojny i potwierdzenia nowego porządku terytorialnego.

Pomorze Gdańskie i ziemia chełmińska wróciły do króla

Na mocy drugiego pokoju toruńskiego Pomorze Gdańskie oraz ziemia chełmińska znalazły się pod władzą Królestwa Polskiego. Do króla polskiego przyłączono także inne ziemie, w tym Powiśle z Malborkiem i Elblągiem oraz Warmię. Obszary te tworzyły Prusy Królewskie, zarządzane w ramach polskiej monarchii.

Zmiana oznaczała dla Polski odzyskanie dostępu do ważnego odcinka wybrzeża Bałtyku i kontrolę nad miastami oraz szlakami handlowymi regionu. Dla mieszkańców i ośrodków miejskich traktat ustalał nową przynależność polityczną, choć nie zmieniał z dnia na dzień ich codziennych zwyczajów ani lokalnych struktur.

Zakon krzyżacki zachował władzę w pozostałych Prusach

Pokój nie zlikwidował zakonu ani jego państwa. Pozostała część Prus, ze stolicą w Królewcu, została przy zakonie krzyżackim, ale wielki mistrz miał uznać zwierzchnictwo polskiego króla i złożyć mu hołd. Zakon zachował więc własne terytorium i administrację, lecz jego pozycja wobec Polski uległa osłabieniu.

Nowa granica dzieliła dawne państwo zakonne na dwie części o odmiennym statusie. Prusy Królewskie podlegały bezpośrednio polskiej koronie, natomiast ziemie zakonne pozostawały pod władzą wielkiego mistrza, podporządkowanego królowi. Właśnie ten podział, a nie całkowite przejęcie wszystkich Prus przez Polskę, był jednym z najważniejszych skutków traktatu.

Sekularyzacja w 1525 roku była późniejszym wydarzeniem

Drugi pokój toruński nie przekształcił państwa zakonnego w świeckie księstwo. Nastąpiło to dopiero w 1525 roku, gdy wielki mistrz Albrecht Hohenzollern dokonał sekularyzacji państwa zakonnego i utworzył Prusy Książęce jako lenno Polski. To osobny etap historii, odległy od traktatu o prawie sześćdziesiąt lat.

Rozróżnienie tych dat pomaga zrozumieć, co rzeczywiście rozstrzygnięto w Toruniu. W 1466 roku zakończono wojnę i ustalono podział terytorium oraz zależność zakonu od polskiego króla. Dopiero później zmienił się charakter państwa zakonnego.

Toruń i nowa polityczna mapa regionu

Po pokoju z 1466 roku zachodnia i południowa część dawnych Prus znalazła się pod władzą polską jako Prusy Królewskie. Pozostałe Prusy nadal należały do zakonu, ale jako obszar zależny od polskiego monarchy. Mapa regionu odzwierciedlała więc zarówno rozszerzenie władzy Polski, jak i dalsze istnienie państwa krzyżackiego.

Toruń zapisał się w tej historii jako miejsce, w którym wojenne rozstrzygnięcia przybrały formę traktatu. Drugi pokój toruński zakończył konflikt, przywrócił Polsce kontrolę nad Pomorzem Gdańskim i ziemią chełmińską oraz ograniczył samodzielność zakonu, nie kończąc jednak jego obecności w Prusach.

Źródło: Encyklopedia PWN