14 października 1773 roku powołano Komisję Edukacji Narodowej

14 października 1773 roku sejm powołał Komisję Edukacji Narodowej, by uporządkować szkolnictwo w Rzeczypospolitej. Rocznica tej decyzji stała się podstawą daty obchodzonego dziś Dnia Edukacji Narodowej. KEN zmieniła sposób organizacji szkół i kształcenia, ale nie stworzyła współczesnego systemu edukacji. Żeby zrozumieć znaczenie październikowej daty, warto oddzielić trzy kwestie: przyczynę powołania komisji, zakres jej reform oraz późniejsze święto związane z polską szkołą.

Dlaczego powołano Komisję Edukacji Narodowej

W 1773 roku kasata zakonu jezuitów przez papieża Klemensa XIV postawiła Rzeczpospolitą przed pilnym problemem. Jezuici prowadzili szkoły, które wymagały nowej organizacji i nadzoru. Sejm zdecydował więc o utworzeniu komisji, która miała przejąć sprawy edukacji oraz zarządzać majątkiem pozostawionym po zakonie.

Komisja Edukacji Narodowej, w skrócie KEN, była centralnym organem państwowym powołanym do kierowania szkolnictwem. Jej utworzenie oznaczało, że edukacja stała się przedmiotem skoordynowanych działań władz państwowych. Zadaniem komisji było stworzenie spójniejszego nadzoru nad szkołami oraz przygotowanie zmian w ich programach i pracy.

To ważne rozróżnienie: KEN odpowiadała na konkretną sytuację XVIII wieku, w której trzeba było zorganizować szkoły po kasacie jezuitów. Nie był to projekt powszechnej i obowiązkowej szkoły w dzisiejszym rozumieniu. Rocznica powołania komisji upamiętnia zatem początek reformowania istniejącego szkolnictwa, a nie utworzenie obecnego modelu edukacji.

Jak KEN reformowała szkoły i nauczanie

Komisja zaczęła budować system zarządzania szkołami podporządkowany instytucji państwowej. Wprowadzała nowe zasady organizacji i nadzoru, a także wspierała reformowanie nauczania. Zmiany miały sprawić, by szkoły lepiej odpowiadały potrzebom społeczeństwa i państwa. W edukacji znalazło się miejsce między innymi dla przedmiotów przyrodniczych i wiedzy praktycznej.

Reforma dotyczyła nie tylko tego, kto nadzoruje szkoły, lecz także tego, czego i jak się w nich uczy. Większy nacisk położono na język polski oraz wiedzę o świecie, w tym matematykę i nauki przyrodnicze. KEN zwracała też uwagę na przygotowanie nauczycieli i ich rolę w procesie nauczania. Łącznie te działania miały zmieniać zarówno organizację szkół, jak i codzienną pracę dydaktyczną.

Przy reformie programu potrzebne były materiały, z których można było uczyć według nowych założeń. Dlatego komisja współpracowała z Towarzystwem do Ksiąg Elementarnych, zajmującym się przygotowywaniem podręczników szkolnych. Ten element pokazuje praktyczny wymiar zmian: nowy kierunek nauczania wymagał również książek dostosowanych do jego treści.

Zakres reform był szeroki jak na realia XVIII wieku, ale nie należy utożsamiać go z obecnym systemem oświaty. KEN reformowała istniejące szkoły i ich nadzór w realiach Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Nie ustanowiła obowiązku szkolnego ani modelu edukacji, z którym dziś stykają się uczniowie.

Dlaczego Dzień Edukacji Narodowej przypada 14 października

Data współczesnego święta nawiązuje do powołania KEN 14 października 1773 roku. Samo wydarzenie z XVIII wieku i późniejsze obchody to jednak dwie różne rzeczy: komisja została ustanowiona w 1773 roku, natomiast Dzień Edukacji Narodowej jest współczesnym świętem związanym z polską szkołą i pracą nauczycieli.

Październikowa rocznica jest okazją do podkreślenia znaczenia edukacji oraz pracy osób związanych ze szkołami. Nie oznacza to, że sejm w 1773 roku ustanowił dzisiejsze obchody ani dzień wolny w obecnej formie. To późniejsze upamiętnienie wykorzystuje historyczną datę, by przypominać o reformie szkolnictwa i publicznym wymiarze edukacji.

Co łączy XVIII-wieczną reformę ze współczesną szkołą

Najważniejszym dziedzictwem KEN jest przekonanie, że edukację można organizować i reformować jako sprawę publiczną. Komisja próbowała objąć szkolnictwo wspólnymi zasadami, rozwijać programy nauczania i poprawiać przygotowanie nauczycieli. Właśnie ten związek z organizacją edukacji tłumaczy, dlaczego rocznica jej powołania pozostaje ważna dla polskiej szkoły.

Dla uczniów, nauczycieli i innych osób związanych ze szkołami 14 października łączy współczesne obchody z decyzją sejmu sprzed ponad dwóch i pół wieku. Pamięć o KEN nie wymaga przypisywania jej dzisiejszych rozwiązań: wystarczy dostrzec, że była państwową próbą uporządkowania szkolnictwa i zmiany sposobu nauczania. Taki jest historyczny powód, dla którego ta data zajmuje szczególne miejsce w polskiej edukacji.

Źródło kontekstu: materiały Ministerstwa Edukacji dostępne w serwisie gov.pl.

Źródło: Gov